باب الزا زاج انواع زاجها همه چهار است سرخ و سفيد و سبز و زرد زاج سفيد را قلقديس خواند و شوغار نيز گويند و بيونانى خلقيس گويند و زاج سرخ سورى خوانند و زاج سبز قلقنت و قلقند گويند و زاج زرد را قلقطار نامند و بپارسى زاج شتر دندان گويند بهترين آن مصرى بود براق مانند زرنيخ بدخشى و چون در دست بمالند ريزيده شود و پاك بود و كهنه نباشد و نوعى ديگر از زاج سورى هست كه بپارسى زاج كفشگر گويند و بشيرازى زاج سياه خوانند و بيونانى ماليطرنا و طيصرنا نيز گويند جالينوس گويد قلقطار چون كهن گردد زاج شود و وى معتدل‌ترين زاجات بود و محرق وى الطف محرقات بود و زاج احمر و اخضر و اصفر در قوت مانند يكديگرند ليكن اختلاف در غلظ و لطافت است لطيف‌ترين سفيد است و اقوىترين سبز و غليظترين سرخ و قلقطار خير الامور اوسطهاست و زاج ديگر هست كه بيونانى ميق گويند و بهترين وى قبرسى بود كه لون آن مانند زر بود و طبيعت قلقطار گرم و خشك بود در سئوم و همه زاجات در طبيعت مانند يكديگرند و وى قابض بود و محرق خشك ريشه ايجاد كند و جرب و سعفه و ناسور و رعاف و ريش گوش و مثل آن را سودمند بود خاصه چون فتيله بعسل بيالايند و به قلقطار بگردانند و در گوش نهند و آكله كه در دندان و بينى و دهن بود و ريش آن خاصه سورى سودمند بود و خوردن زاجات مجفف شش بود و سرفه سخت پيدا كند تا به حدى كه به سل كشد و مداواى وى به شير تازه و مسكه و قند و مانند آن كنند و باقى منفعت هريك در باب خود گفته شود صاحب مخزن الادويه مىنويسد : زاج معرب از زاك فارسى است و معدنيات مىباشد سفيد آن را قلقديس و شوغار و زرد را قلقطار و سبز را قلقند و قلقنت سورى و بشيرازى زاج سياه گويند سپس در شرح يك‌يك چنين گويند زاج ابيض را بيونانى خلل القيس و بهندى پهتگرى و زاج احمر سفيد مايل بسرخى كه جوف آن سياه با ثجاريف و ثقبها دانسته و از قول يخ الرئيس مىنويسد كه آشاميدن يك درم زاج سرخ بلغمى موى سفيد را مىريزاند و بجاى آن موى سياه مىروياند و ليكن شخص قوى الزاج مرطوب متخمل آن خواهد شد زيرا كه بسيار قوى است زاج اخضر را بهندى ميراكسيس و زاج اصفر را بهندى كسيس و زاج كفشكران را سياه و بهندى كسيس و بيونانى ماليطرنا و ملبطرنا گويند زاج سياه به لاتين SULPHAS FERRI فرانسه SULFATE DEFER انگليسى SULPHATE OF IRON زاج سفيد به لاتين ALUMINIS - POTASSAE SULPHAS فرانسه ALUN انگليسى ALUM زاج سياه مكلس لاتين COLCOTHAR فرانسه و انگليسى همين املا - اين زاج از تكليس سولفات دوفر ايجاد مىشود زان درختى است كه آن را مران خوانند و گفته شود